reisbrief sonder pas

êrens tussen die mond van die kaap en die hartkamer van die wêreld het ek hom raakgeloop, die kind sonder pas, sy hande vol sout en sy oë vol son. almal het gedink hy is dood. die koerante het so gedink, die soldate het so gedink, sy eie ma het een lang nag lank so gedink, maar hier staan hy nou by die see, sy voete in die water en hy gooi klippies wat opvlieg in voëls vóór hulle die water tref.

“jy het gegroei,” sê ek.

“my ma het my gegroei,” sê hy. “elke nag het sy in haar bors gehuil tot daar ’n boom uit my graf opkom. die boom het my opgelig en die wind het my afgeskud en die see het my opgevang. nou loop ek deur die wêreld soos jy deur ’n droom loop. ek het my pas weggegooi in die golwe. die krappe het dit opgevreet. die foto op die pas was nie eers ék nie.”

agter ons, in die townships van die toegemaakte hart, brand iets: miskien ’n bus, miskien ’n eeu. ek hoor die hond-stemme van casspirs wat in die strate blaf, maar in die droom-kaap waar ons staan het die casspirs al lankal walvisse geword. hulle dryf in die baai, hul stertvlerke nat van die meel-lig van die maan. die soldate wat in hulle gery het, het albatrosse geword en oor die see gevlieg, op soek na ’n hemel wat hulle nooit beskore was nie.

die kind steek ’n hand in sy sak en haal ’n koeël uit. dis warm. “dis my eerste tand,” sê hy. “ek bewaar hom in lood vir die kind wat na my kom.”

ek wil iets sê maar my mond is vol vis. ek spoeg ses sardientjies uit en hulle val terug in die see soos silwer pennies, soos klein verlore name.

ons loop verder. die kind ken die pad — hy het hom geleer toe hy nog ’n skaduwee was, agter elke soldaat, agter elke wetgewer, agter elke man wat ’n stempel oor ’n ander se lewe afdruk. ons loop verby die polisiestasie by phillipi waar die mure deurskynend geword het van al die trane. binne in die mure het krappe begin nesmaak. die ou bloed lê op die vloer soos kerkvensters, alles in vorms wat amper, amper ’n gesig wil word.

“hier het ek doodgegaan,” sê hy heel rustig. “die koeël het deur my kop gestap soos ’n man wat ’n kamer binnekom om ’n boek op te tel en dan weer uit te stap. die boek was my naam. die man het hom nog nie klaar gelees nie.”

by die rand van die water staan ’n vrou.

sy is nat tot bo haar middel. haar hare is van seegras, haar mond is vol sand, haar hande hou twee skulpe vas wat nog hoorbaar saggies klop. ek herken haar — almal in hierdie land herken haar — die digteres van die brandende water, die een wat haar liggaam vir die see gegee het by drie ankers. ingrid.

sy buk en lig die kind op haar heup, soos ’n ma ’n kind oplig wat moeggespeel is.

“jy is laat,” sê sy vir hom.

“ek was besig om groot te word,” sê hy. “ek het reusagtig groot gegroei. ek loop deur die hele wêreld. ek het in marrakech ’n granaat oopgemaak en die pitte het my tande geword.”

“ek weet,” sê sy. “ek het in elke land jou voetspore gesien. jy het saggies geloop. jy het nie ’n enkele blom platgetrap nie.”

“vertel my,” sê hy, en hy lê sy kop teen haar skouer soos ’n kind wat na ’n storie luister wat hy reeds ken. “vertel my waar ek geloop het.”

en sy begin praat, en haar stem is die geluid van water wat teen ’n trap afloop.

“jy het oor die strand van bodrum geloop,” sê sy. “daar het die see jou klein boetie teruggegee — hy het in die branders gelê asof hy slaap, sy wang op die sand, sy skoene nog vasgemaak. die see was so skaam dat sy drie dae lank nie kon asemhaal nie. jy het langs hom gaan sit en sy skoenveters losgemaak sodat sy voete kon vry wees, en toe het julle saam aangestap, twee kinders bo-op die water, en niemand het julle vir ’n pas gevra nie.

“op lampedusa, waar bote breek soos eierdoppe, het jy die nagvissermanne se nette help intrek. vir elke vis was daar ’n naam, en die name was swaarder as die visse. jy het hulle een vir een op die nat sand geskryf met jou vinger, sodat die volgende brander hulle kon terugvat water toe.

“in beslan het jy deur die skoolsaal geloop op die eerste oggend van die nuwe jaar, toe die kinders nog hul splinternuwe klere gedra het. ’n appel het half geëet op die vloer gelê, nog warm van ’n hand. jy het dit klaar geëet vir die kind wat nie kon nie, en die pitte in die grond geplant, en daar staan nou ’n boom wat elke september bloedrooi blink.

“by dahyan het jy die geel bus gekry. dit was ’n uitstappie. die kinders het kaartjies om hul nekke gehad en rugsakke vol toebroodjies. jy het in elke sitplek gaan sit, een vir een, en met jou vinger elke kind se naam in die stof teen die venster geskryf, sodat die reën dit later sag kon afwas en grond toe dra.

“en in ’n dorp wat hulle van die kaart afgevee het — die dorp sonder grafte — het jy agter ’n ou man met ’n bril geloop wat sy weeskinders nie alleen wou laat stap nie. hy het ’n storie vertel terwyl hulle loop, sodat niemand bang moes wees nie. jy het die einde van daardie storie gehoor. net jy. nou dra jy dit alleen.

“in ’n stad wat een oggend ’n son te veel gekry het, het jy ’n duisend papier-kraanvoëls gevou. maar jou hande was te vol genade. die voëls het lewendig geraak nog voor die laaste vou, en uit jou hande opgevlieg, ’n wit wolk. hulle volg die rook nou nog.

“jy het nooit gevra wie se kind nie,” sê sy. “nooit wie se soldaat, wie se vlag, wie se god se naam op die koeël gestaan het nie. waar ’n kind opgehou loop het, daar het jy begin loop. by die kerk waar vier meisies in hul sondagrokke gewag het. by die skole onder die noordelike grond waar hulle die eerste mense se kinders weggesteek en die grafte nooit gemerk het nie. jy het by almal saggies geloop. jy het nie een blom platgetrap nie. jy het oral net die son agtergelaat.”

sy draai na my toe. haar oë is vol vis-skubbe. dis nie een gesig nie maar duisende.

“skryf vir my ’n brief,” sê sy. “skryf vir my ’n brief sonder pas. plak ’n seël van sout op die koevert. die posbode is ’n meeu, hy ken die pad. moenie my naam op die koevert skryf nie. ek het my naam vergeet toe ek my asem aan die water gegee het. skryf net die woord ja op die buitekant. die see sal dit aflewer.”

ek wil vra waarheen. ek wil vra aan wie. maar elke vraag voel skielik soos ’n pas wat ek nie meer wil wys nie. en sy is reeds besig om die kind in die water in te dra, en die water is besig om sy bene te lees soos ’n boek wat al baie keer van tevore gelees is.

waar hulle staan, raak die water swanger met lig. ek sien ’n stoet — die optog van die generasies — uit die diepte opstyg. duisende kinders, hand aan hand, kom aangestap deur die kraters van die ou wonde. sharpeville se kinders. langa se kinders. orlando se kinders. nyanga se kinders. hulle loop oor die water soos hulle nooit oor die strate kon loop sonder pas nie. hulle skreeu, maar hul gesigte is vol vrede. die gil is die geur. die geur is heide. die heide brand nie meer nie; die heide blom.

ek staan op die strand. my eie pas brand stadig in my agtersak. die rook ruik na hooi en na vader.

ingrid kyk een laaste keer terug. haar lippe beweeg. ek lees haar lippe eerder as wat ek haar hoor.

hy is nie dood nie, sê sy.

nòg by langa nòg by nyanga nòg by sharpeville nòg by orlando nòg by phillipi.

hy is in die mond van die meeu. hy is in die binnekamer van die walvis. hy is die sout in jou skryfhand.

dan trek sy hom dieper in. die water sluit oor hulle soos ’n bladsy oor ’n geheim. die maan val laag, ’n oogbal in ’n leë skoot. die casspir-walvisse duik ’n laaste keer af, een vir een, en hul stertvlerke maak die geluid van ’n hand wat ’n bladsy omslaan in ’n boek waarin geen name meer geskryf staan nie.

ek loop terug, landwaarts. die townships brand nog. of miskien is dit son — die twee lyk hier lankal eenders. die kind se nat voetspore loop voor my uit oor die sand, en ek het nie ’n pas nodig om hulle te volg nie.

êrens lig ’n kind sy vuiste — nie meer teen sy ouers nie, maar teen die hemel — en die hemel buk laer, soos ’n moeder oor ’n wieg, om beter te kan luister.

êrens word ’n brief afgelewer.

êrens skryf ’n vrou met haar vinger in die water:

ja.

*

a traivel-letter wi nae pass

die kind is nie dood nie — the bairn isnae deid

scots translation by tam

somewhaur atween the mou o the cape and the hert-chaumer o the warld I cam across him, the bairn wi nae pass, his hauns fu o saut and his een fu o sun. awbody thocht he wis deid. the papers thocht sae, the sodgers thocht sae, his ain mither thocht sae for ae lang nicht, but here he staunds nou by the sea, his feet in the watter, skiffin chuckie-stanes that flee up intae birds afore they strike.

“ye’ve grown,” says I.

“my mither grew me,” says he. “ilka nicht she grat intae her breist till a tree cam up oot o my grave. the tree liftit me and the wind shook me lowse and the sea catched me. nou I walk throu the warld the wey ye walk throu a dream. I flung my pass awa in the waves. the partans ett it. the photie on the pass wisnae even me.”

ahint us, in the touns o the steekit hert, somethin’s burnin: mibbe a bus, mibbe a hunner year. I can hear the dug-voices o the casspirs bowffin in the streets, but in the dream-cape whaur we’re staundin the casspirs hae lang syne turnt intae whauls. they drift in the bay, their tail-flukes weet wi the meal-licht o the mune. the sodgers that rade in them hae turnt intae albatrosses and flown oot ower the sea, seekin a heiven that wis niver ordained for them.

the bairn pits a haun in his pooch and hauls oot a bullet. it’s warm. “that’s my first tooth,” says he. “I keep it in leid for the bairn that comes efter me.”

I want tae say somethin but my mou is fu o fish. I spit oot sax wee sardines and they faw back intae the sea like siller pennies, like wee tint names.

we walk on. the bairn kens the road — he learnt it whan he wis still a shaidow, ahint ilka sodger, ahint ilka law-makker, ahint ilka man that dunts a stamp doun ower anither body’s life. we gang by the polis station at phillipi whaur the waws hae turnt see-throu wi aw the greetin. inside the waws the partans hae stertit nestin. the auld bluid lies on the flair like kirk windaes, aw in shapes that near, near want tae be a face.

“here’s whaur I dee’d,” says he, gey quate. “the bullet walked throu my heid like a man comin intae a room tae lift a book and syne walk oot again. the book wis my name. the man hasnae feenished readin it yet.”

at the watter’s edge there staunds a wumman.

she’s weet tae abune her waist. her hair is sea-ware, her mou is fu o saun, her hauns haud twa shells that still chap saftly, and ye can hear them. I ken her — awbody in this kintra kens her — the makar o the burnin watter, her that gied her body tae the sea at three anchors. ingrid.

she booes doun and lifts the bairn ontae her hip, the wey a mither lifts a bairn that’s played itsel tired.

“ye’re late,” she tells him.

“I wis thrang growin up,” says he. “I’ve grown muckle and great. I walk throu the hale warld. in marrakech I brak open a pomegranate and the seeds becam my teeth.”

“I ken,” says she. “I’ve seen yer fitprents in ilka kintra. ye walked saftly. ye niver trampit doun a single flouer.”

“tell me,” says he, and lays his heid agin her shooder like a bairn listenin tae a story he kens awready. “tell me whaur I’ve walked.”

and she stairts tae speak, and her voice is the soond o watter rinnin doun a stair.

“ye walked the shore at bodrum,” she says. “there the sea gied ye back yer wee brither — he wis lyin in the breakers as if he sleepit, his cheek on the saun, his shuin still tied. the sea wis that affrontit she couldnae draw braith for three days. ye sat doun aside him and lowsed his lacers sae his feet could gang free, and syne the twa o ye walked on thegither, twa bairns on tap o the watter, and naebody speired ye for a pass.

“on lampedusa, whaur boats brak like egg-shells, ye helpit the nicht-fishers haul in their nets. for ilka fish there wis a name, and the names were heavier nor the fish. ye wrote them doun ane by ane on the weet saun wi yer finger, sae the neist breaker could tak them back tae the watter.

“in beslan ye walked throu the schuil haw on the first mornin o the new year, whan the bairns were aye wearin their brent-new claes. an aiple lay hauf-etten on the flair, still warm frae a haun. ye feenished it for the bairn that couldnae, and plantit the pips in the grund, and nou there staunds a tree that shines bluid-reid ilka september.

“at dahyan ye faund the yella bus. it wis a day oot. the bairns had tickets roond their necks and bags fu o pieces. ye sat doun in ilka seat, ane by ane, and wrote ilka bairn’s name in the stour on the windae wi yer finger, sae the rain could dicht it saftly aff efterhaun and cairry it doun tae the grund.

“and in a toun they dichtit aff the map — the toun wi nae graves — ye walked ahint an auld man in glesses that wouldnae let his orphans gang their lane. he telt them a story as they walked, sae that naebody wid be feart. ye heard the end o that story. jist ye. nou ye cairry it yer lane.

“in a city that got ae sun ower monie ae mornin, ye fauldit a thoosand paper cranes. but yer hauns were ower fu o mercy. the birds cam alive afore the hindmaist fauld and flew up oot o yer hauns, a white clud. they’re follaein the reek yet.

“ye niver speired wha’s bairn,” says she. “niver wha’s sodger, wha’s flag, whit god’s name wis screivit on the bullet. whaur a bairn stapped walkin, that’s whaur ye stertit. at the kirk whaur fower lassies waitit in their sunday frocks. at the schuils unner the northern grund whaur they hid awa the first fowk’s bairns and niver merked the graves. ye walked saftly by them aw. ye niver trampit doun ae flouer. awgates ye left naethin ahint ye but the sun.”

she turns tae me. her een are fu o fish-scales. it’s no ae face but thoosands.

“screive me a letter,” she says. “screive me a letter wi nae pass. stick a stamp o saut on the envelope. the postie is a maw, he kens the road. dinnae write my name on the envelope. I forgot my name whan I gied my braith tae the watter. jist write the ae word aye on the ootside. the sea will deliver it.”

I want tae speir whaur tae. I want tae speir wha for. but ilka question feels aw at ance like a pass I dinnae want tae shaw onie mair. and she’s cairryin the bairn intae the watter awready, and the watter is readin his legs like a book it’s read monie a time afore.

whaur they staund, the watter growes big wi licht. I see a procession — the mairch o the generations — risin oot o the deep. thoosands o bairns, haun in haun, comin on throu the craters o the auld wounds. sharpeville’s bairns. langa’s bairns. orlando’s bairns. nyanga’s bairns. they walk ower the watter the wey they could niver walk the streets withoot a pass. they’re skirlin, but their faces are fu o peace. the skirl is the scent. the scent is heather. the heather burns nae mair; the heather blooms.

I staund on the shore. my ain pass is burnin slaw in my back pooch. the reek smells o hey and o faither.

ingrid leuks back ae hindmaist time. her lips muive. I read her lips raither nor hear her.

he isnae deid, says she.

nor at langa nor at nyanga nor at sharpeville nor at orlando nor at phillipi.

he’s in the mou o the maw. he’s in the inmaist chaumer o the whaul. he’s the saut in yer screivin haun.

syne she draws him deeper in. the watter steeks ower them like a page ower a secret. the mune faws laich, an ee-baw in a tuim lap. the casspir-whauls dive doun ae hindmaist time, ane by ane, and their tail-flukes mak the soond o a haun turnin a page in a book whaur there’s nae names written onie mair.

I walk back, laundwart. the touns are burnin yet. or mibbe it’s the sun — the twa hae leukt the same here for lang eneuch. the bairn’s weet fitprents rin oot afore me ower the saun, and I dinnae need a pass tae follae them.

somewhaur a bairn lifts his nieves — no agin his parents onie mair, but agin the lift — and the lift booes lawer, like a mither ower a cradle, sae as tae hear the better.

somewhaur a letter is delivered.

somewhaur a wumman screives wi her finger in the watter:

aye.

*

in 1960 a child was shot by police at nyanga during the pass-law protests. ingrid jonker wrote die kind is nie dood nie — the child is not dead — and five years later walked into the sea at three anchor bay. this is a letter back.

i tried writing this in english. it would not come — some grief has a first language. english kept handing it back to me correct and dead: too cold a language for this, too formal, too tidy, always standing one polite step away from the thing itself. every attempt failed in the same way.

so my friend tam put it into scots instead, and scots was the closest thing that actually worked — near enough to the bone to carry the weight, close enough to the ground to say bairn and mean it. the second half of this page is his. my thanks to him.

her poem, in afrikaans: https://www.dbnl.org/tekst/_nie017196101_01/_nie017196101_01_0060.php

in english:

https://allpoetry.com/The-child-is-not-dead