Tant Siena in die era van Ozempic

Daar is ’n handjievol Afrikaanse versreëls wat ’n mens nie hoef te memoriseer nie — hulle memoriseer jou. A.G. Visser se tant Siena is een van hulle. Vra enige Afrikaanssprekende bo veertig om die eerste vier reëls op te sê, en hulle sal dit doen sonder om te dink, met dieselfde outomatiese ratelaar waarmee ’n mens ’n telefoonnommer uit 1987 onthou. Dis nie omdat die gedig so goed is nie. Dis omdat die metrum so meedoënloos is. Visser het ’n grap in ’n jambiese houvas geslaan en dit het nooit weer losgekom nie.

Die gedig is, tegnies gesproke, besonder doeltreffend. Een enkele idee — die vrou is groot — word ses keer omgedraai, elke keer met ’n effens ander instrument. Sy is ’n padversperring. Sy is ’n vergadering. Sy is ’n huwelikswetlike kompleksiteit. Sy is ’n meetkundige raaisel waarin sit en staan dieselfde toestand geword het. Visser wring uit een gegewe wat ’n moderne komediant met moeite uit ’n hele stel sou wring, en hy doen dit met rym wat klap soos ’n hek. Mens moet die vakmanskap erken selfs wanneer jy die grap ontgroei het — soos wanneer jy ’n pragtig gemaakte meubelstuk sien wat vir ’n doel ontwerp is wat niemand meer beoefen nie.

En die grap ís ontgroei. Dis die punt waar die ding interessant word.

Die dokter en sy pasiënt

Visser was ’n mediese dokter. Dis nie ’n voetnota nie; dis die hele sleutel. “Vet” is in wese ’n kliniese observasie wat besluit het om te rym. Die spreker kyk, meet, kategoriseer en lewer ’n prognose af — en die pasiënt weet nie eens sy is in die spreekkamer nie. Die subtitel, ’n Swaar voorwerp as ligte onderwerp, verklap alles: sy is ’n voorwerp, ’n onderwerp, ’n geval. Sy praat nooit. Sy kry nie ’n binneste nie. Sy loop net straat-op en die dorp lewer kommentaar.

Dis presies hierdie ding wat ’n eeu later soos ’n vuurhoutjie in ’n gasfabriek klink. Die hedendaagse Engelse leser — veral in Brittanje, Kanada of die VSA, waar ’n hele woordeskat rondom body shaming en weight stigma opgebou is — lees nie ’n grap nie. Hulle lees ’n openbare vernedering met ’n rymskema. Die vorm wat dit vir Afrikaanse lesers ontwapen (die tannie, die kerkbank, die katkisasieklas, die dorpstraat) beteken vir hulle niks. Al wat oorbly, is die inhoud, en die inhoud is: ’n gemeenskap lag vir ’n vrou se liggaam terwyl sy inkopies doen.

Die vertaling is ’n slagveld

Probeer dit een keer in Engels en jy sien die gedig sterf voor jou oë.

Stampers is weg — die woordspel tussen stampers en swaar voete het geen Engelse ekwivalent nie. Roep haar byeen is weg, want die grap hang aan die feit dat ’n enkelvoudige persoon ’n meervoudige werkwoord kry. Selfs die landdros se Turkye-uitroep, wat in 1926 as wêreldwyse ironie gelees is, klink vandag na twee beledigings vir die prys van een. Wat oorbly wanneer jy die klankspel wegvat, is ’n reeks stellings oor ’n vrou se omvang, netjies genommer. Niemand lag vir ’n inventaris nie.

Dis die diagnose: die gedig is nie in Engels aanstootlik nie, dis in Engels nie snaaks nie. En dis ’n baie erger lot vir ’n komiese vers.

Antipon, of: die grap wat ons nie kon sien nie

Hier lê die heerlikste ironie. Die eerste strofe stuur haar winkel toe om antipon te koop — ’n patentmiddel wat destyds oral geadverteer is as die veilige manier om vet te verloor. Dit was, in alle opsigte wat saak maak, die Ozempic van sy dag: ’n bottelvormige belofte dat die probleem chemies opgelos kan word.

En kyk nou wat het gebeur. Die enigste reël in die gedig wat vandag nog moeiteloos werk — die enigste een wat ’n moderne gehoor sonder verduideliking sal laat snuif — is die reël wat Visser as blote agtergrond bedoel het. Die slimmiddel is die grap. Ons ken daardie apteek. Ons ken daardie belofte. Ons het dit self gekoop.

’n Eeu se sosiale verandering het die gedig dus stilweg omgedraai. Die spot wat na buite gerig was, wys nou terug: nie op tant Siena nie, maar op die dorp wat pad maak en kommentaar lewer, en op die dokter wat die notas neem. Sy loop steeds straat-op. Dis die res van ons wat verander het.

Wat ons dan daarmee maak

’n Mens hoef nie die gedig te verban nie. Dis nie ’n monument nie; dis ’n familiefoto — met daardie oom in wat destyds die snaakse een was en nou hoofsaaklik histories interessant is. Die regte houding is nie skaamte nie en ook nie verdediging nie, maar iets ligter: die vermaak van iemand wat ’n ou grap hoor wat nie meer werk nie, en presies kan sien watter skroef losgeraak het.

Visser wou vet as ’n ligte onderwerp behandel. Hy het geslaag, en te goed: die onderwerp het so lig geword dat dit weggewaai het en die grap alleen agtergelaat het, staande in die straat, in almal se pad.